Από το μάρμαρο της Θάσου και τις αίθουσες του Λούβρου, ως τη θάλασσα της Παλαιόπολης και το Αρχαιολογικό Μουσείο Κυθήρων. Η Κατερίνα Χάρου μιλά στο TSIRIGO FM για μια καλλιτεχνική διαδρομή που γεννήθηκε σχεδόν φυσικά και συνεχίζεται μέχρι σήμερα• για τη μνήμη που κρύβει η θάλασσα και για την ιδιαίτερη πατρίδα της, τα Κύθηρα, όπου, όπως μας λέει, κάθε φορά θυμάται ξανά «τι πραγματικά έχει νόημα».
Υπάρχουν έργα που γεννιούνται μέσα σε ένα εργαστήριο. Υπάρχουν όμως και άλλα που χρειάζονται ένα ολόκληρο ταξίδι για να βρουν τη μορφή τους.
Για την Κατερίνα Χάρου, αυτό το ταξίδι ξεκίνησε πριν από σχεδόν μία δεκαετία. Πέρασε από την Πελοπόννησο και τη Σαμοθράκη, συνέχισε στη Θάσο και στο ιδιαίτερο λευκό μάρμαρό της, έφτασε με τη δουλειά της δύο φορές στο Λούβρο και σήμερα επιστρέφει εκεί απ’ όπου, με έναν τρόπο, ξεκίνησαν όλα: στα Κύθηρα.
Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κυθήρων φιλοξενείται η έκθεση «Studio Per L’Eternità». Μια έκθεση που δημιουργήθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση δέκα χρόνων από την επαναλειτουργία του Μουσείου και στην οποία, για πρώτη φορά, έργα σύγχρονης τέχνης συνυπάρχουν μέσα στις προθήκες του με αρχαιολογικά ευρήματα.
Και κάπου ανάμεσά τους, το λευκό μάρμαρο συναντά το βαθύ μπλε της θάλασσας των Κυθήρων.
Ένα ταξίδι που ξεκίνησε πριν από σχεδόν δέκα χρόνια
Για να φτάσουμε όμως στη σημερινή έκθεση πρέπει να γυρίσουμε αρκετά χρόνια πίσω.
Η πρώτη παρουσία έργου της Κατερίνας Χάρου στο Λούβρο έρχεται το 2017, ως αποτέλεσμα ενός διετούς project της École des Beaux-Arts de Paris, στο πλαίσιο του οποίου καθηγητές και σπουδαστές της Σχολής ταξίδεψαν στην Ελλάδα, με σταθμούς μεταξύ άλλων την Πελοπόννησο και τη Σαμοθράκη.
Από εκείνη τη διαδρομή προέκυψε και το έργο της «Là où j’ai marché pieds nus, Mycènes», βασισμένο στις Μυκήνες, το οποίο παρουσιάστηκε στο Τμήμα Ελληνικών, Ετρουσκικών και Ρωμαϊκών Αρχαιοτήτων του Λούβρου, στην ομαδική έκθεση «S’inscrire, puis s’effacer».
Αργότερα, ένα νέο εκπαιδευτικό ταξίδι τη φέρνει στη Θάσο και ανοίγει ένα διαφορετικό κεφάλαιο στη δουλειά της. Εκεί η Κατερίνα έρχεται σε επαφή με το ιδιαίτερο λευκό μάρμαρο του νησιού, ένα υλικό που θα αποτελέσει στη συνέχεια βασικό στοιχείο της δημιουργίας της.
Και πάνω σε αυτό το μάρμαρο θα συναντήσει κάτι πολύ πιο οικείο για εκείνη: τη θάλασσα.
Όταν το στατικό συναντά την αέναη κίνηση
Η ιδέα στηρίζεται σε μια σχεδόν απόλυτη αντίθεση.
Το μάρμαρο είναι συμπαγές, βαρύ, στατικό. Η θάλασσα δεν μένει ποτέ ίδια. Κινείται, αλλάζει, εξαφανίζει την προηγούμενη μορφή της και δημιουργεί αμέσως μια καινούργια.
Αυτούς τους δύο κόσμους θέλησε να ενώσει η Κατερίνα Χάρου: ένα υλικό που μοιάζει να φτιάχτηκε για να αντέχει στον χρόνο με κάτι που υπάρχει σε αέναη κίνηση.
Η διαδικασία ξεκινά ήδη από την επιλογή του μαρμάρου. Η Κατερίνα επιλέγει ένα προς ένα τα κομμάτια πάνω στα οποία θα δουλέψει, πριν ακόμη περάσει στο στάδιο της εκτύπωσης.
Η τεχνική πίσω από τα έργα είναι εξίσου ιδιαίτερη. Οι εικόνες μεταφέρονται πάνω στο μάρμαρο μέσα από μια απαιτητική διαδικασία εκτύπωσης. Το λευκό που βλέπει κανείς στον αφρό των κυμάτων δεν είναι χρώμα• είναι το ίδιο το φυσικό λευκό του μαρμάρου. Το μπλε προκύπτει από το μελάνι. Και για να φτάσει το κάθε κομμάτι στο αποτέλεσμα που αναζητά η καλλιτέχνις, μπορεί να χρειαστεί να τυπωθεί πάνω στην ίδια μαρμάρινη επιφάνεια ακόμη και δεκαπέντε φορές.
Το μάρμαρο, επομένως, δεν λειτουργεί ως ένας απλός καμβάς. Συμμετέχει στο έργο.
Η θάλασσα στο Λούβρο
Το 2022 η Κατερίνα Χάρου επιστρέφει στο Λούβρο. Αυτή τη φορά παρουσιάζει τη σειρά «Thalassa (études sur l’éternité)», με εικόνες της θάλασσας των Κυθήρων τυπωμένες πάνω σε θραύσματα μαρμάρου της Θάσου, στο πλαίσιο της έκθεσης «HORS-LES-MURS – Coup d’éclats».
Τα έργα της εκτέθηκαν στο Τμήμα Ελληνικών, Ετρουσκικών και Ρωμαϊκών Αρχαιοτήτων, στην ίδια προθήκη με κυκλαδικά ειδώλια.
Η στιγμή είχε για εκείνη μια ξεχωριστή φόρτιση: να βλέπει τη δική της δουλειά μέσα στο Λούβρο και δίπλα σε έργα χιλιάδων ετών, γνωστά σε ολόκληρο τον κόσμο.
«Ένιωθα σαν το πιο τυχερό παιδί του κόσμου», θυμάται.
Η θάλασσα των Κυθήρων βρισκόταν πλέον δίπλα σε έργα ενός πολιτισμού που γεννήθηκε και αναπτύχθηκε μέσα στο ίδιο Αιγαίο. Μια απρόσμενη συνάντηση της σύγχρονης δημιουργίας με την αρχαιότητα.
Για μια καλλιτέχνιδα με καταγωγή από τα Κύθηρα, το γεγονός ότι έργα της βρέθηκαν δύο φορές στο Λούβρο, το 2017 και το 2022, αποκτά μια ξεχωριστή θέση όχι μόνο στην προσωπική της διαδρομή, αλλά και στη σύγχρονη καλλιτεχνική παρουσία του νησιού μας.
Ο καθένας βλέπει τη δική του θάλασσα
Αυτό που άρχισε να παρατηρεί η Κατερίνα μέσα από την επαφή του κοινού με τα έργα ήταν ότι η ίδια εικόνα μπορούσε να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό για κάθε άνθρωπο.
Σε άλλον ξυπνούσε παιδικά καλοκαίρια, σε άλλον έναν τόπο ή ένα ταξίδι. Άλλοι μιλούσαν για ανθρώπους, εμπειρίες ή μια αίσθηση νοσταλγίας.
Και ίσως αυτό είναι τελικά που αναζητά μέσα από τη δουλειά της.
Η Κατερίνα θέλει να δημιουργεί τέχνη που κάνει ερωτήσεις αντί να δίνει απαντήσεις. Δεν θέλει να υποδείξει στον θεατή τι πρέπει να δει ή τι πρέπει να αισθανθεί. Του αφήνει χώρο να βάλει μέσα στο έργο κάτι δικό του.
Κάθε κομμάτι μπορεί να σταθεί μόνο του και ταυτόχρονα αποτελεί μέρος μιας μεγαλύτερης σύνθεσης. Όπως και η ίδια η θάλασσα: κάθε κύμα είναι διαφορετικό, αλλά ποτέ αποκομμένο από το σύνολο.
Από το Λούβρο πίσω στα Κύθηρα
Το 2026, με αφορμή τη συμπλήρωση δέκα χρόνων από την επαναλειτουργία του Αρχαιολογικού Μουσείου Κυθήρων, ανοίγει ένας νέος κύκλος.
Η έκθεση «Studio Per L’Eternità» δεν αποτελεί απλώς μεταφορά στα Κύθηρα μιας έκθεσης που παρουσιάστηκε αλλού. Η Κατερίνα δημιουργεί καινούργια, μοναδικά κομμάτια ειδικά για το Μουσείο Κυθήρων, χρησιμοποιώντας αυτή τη φορά εικόνες της θάλασσας από τη Σκάνδεια και την ευρύτερη περιοχή της Παλαιόπολης.
Και εδώ το έργο αποκτά μια διαφορετική φόρτιση.
Μετά το Λούβρο, βρίσκεται τώρα δίπλα σε πραγματικά κομμάτια της ιστορίας του δικού της τόπου. Το σύγχρονο μπαίνει ανάμεσα στο αρχαίο και το Μουσείο παύει, έστω για λίγο, να διαβάζεται μόνο μέσα από τη χρονολογική σειρά των εκθεμάτων του.
Αυτό είχε και μια άλλη, πολύ ουσιαστική συνέπεια: έφερε νέο κόσμο στο Μουσείο.
Άνθρωποι που είχαν χρόνια να περάσουν την πόρτα του βρήκαν μια αφορμή να επιστρέψουν. Άλλοι το επισκέφθηκαν για πρώτη φορά, ερχόμενοι αρχικά για τη σύγχρονη έκθεση και ανακαλύπτοντας μαζί της και την αρχαιολογική συλλογή.
Ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες επιτυχίες της «Studio Per L’Eternità»: δεν τοποθέτησε απλώς τη σύγχρονη τέχνη μέσα στο Μουσείο. Προσκάλεσε έναν καινούργιο κόσμο να μπει μέσα σε αυτό.
«Σπουδή για την αιωνιότητα»
Ο τίτλος της έκθεσης δεν είναι τυχαίος. Studio Per L’Eternità — «Σπουδή για την αιωνιότητα».
Ένα αρχαιολογικό μουσείο γεμάτο αντικείμενα που έχουν επιβιώσει επί αιώνες. Ένα υλικό όπως το μάρμαρο, συνδεδεμένο όσο λίγα με την αντοχή στον χρόνο. Και πάνω του η εικόνα ενός κύματος που υπάρχει για ελάχιστες στιγμές πριν αλλάξει και χαθεί.
Η αντίθεση βρίσκεται παντού.
Και αντί να την εξηγήσει, η έκθεση αφήνει τον επισκέπτη να τη σκεφτεί. Να μη δει ούτε τα αρχαία ούτε τα σύγχρονα έργα ως κάτι στατικό και τελειωμένο, αλλά να αναζητήσει τη δική του ανάγνωση.
Τα Κύθηρα ως ένα μωσαϊκό
Πίσω από όλα αυτά υπάρχει και κάτι πολύ πιο προσωπικό.
Για την Κατερίνα Χάρου τα Κύθηρα δεν είναι απλώς ο τόπος καταγωγής της. Είναι μια συνεχής πηγή εικόνων και ερεθισμάτων. Ένα «μωσαϊκό» από χρώματα, μυρωδιές, τοπία, ανθρώπους και μνήμες.
Είναι το νησί όπως το έζησε η ίδια, αλλά και όπως το γνώρισε μέσα από τα έργα του πατέρα της, του ζωγράφου Μανώλη Χάρου.
Η σχέση της με τον τόπο και τους ανθρώπους του παραμένει βαθιά. Κάθε φορά που επιστρέφει, όπως λέει, ξαναθυμάται «τι πραγματικά έχει νόημα».
Μιλά ακόμη για εκείνη τη χαρακτηριστική «γλύκα» που αισθάνεται στα Κύθηρα. Και ίσως γι’ αυτό το νησί εμφανίζεται τόσο φυσικά στη δουλειά της. Όχι ως μια συνειδητή προσπάθεια να δώσει στα έργα της «Κυθηραϊκή ταυτότητα», αλλά ως κάτι που υπήρχε εξαρχής μέσα της και βρήκε τον δρόμο του στη δημιουργία.
Τέχνη για όλους
Το ότι η έκθεση κατάφερε να φέρει διαφορετικούς ανθρώπους, κάθε ηλικίας, μέσα στο Μουσείο έχει ιδιαίτερη αξία και για έναν ακόμη λόγο.
Η Κατερίνα δεν θέλει η τέχνη της να είναι ελιτίστικη.
«Η τέχνη είναι για όλους»
Και ίσως μπροστά σε αυτές τις «Θάλασσες» αυτό γίνεται ευκολότερα αντιληπτό. Δεν χρειάζεται να γνωρίζει κάποιος τις τεχνικές της εκτύπωσης ή τις ιδιότητες του μαρμάρου. Δεν χρειάζεται καν να γνωρίζει από σύγχρονη τέχνη.
Δεν έχει σημασία αν είναι παιδί, νέος ή μεγαλύτερος σε ηλικία.
Μπορεί απλώς να σταθεί μπροστά σε ένα κύμα και να αναγνωρίσει μέσα σε αυτό κάτι δικό του.
Οι άνθρωποι πίσω από την έκθεση
Για την πραγματοποίηση της «Studio Per L’Eternità», η Κατερίνα ξεχωρίζει την καθοριστική συμβολή της επιμελήτριας και φίλης της Μαρίας Κασιμάτη – Τσούτσια.
Παράλληλα, αναφέρεται στη σημαντική βοήθεια της αρχαιολόγου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων Κικής Ψαράκη, του Νίκου Κομηνού και όλων των εργαζομένων του Αρχαιολογικού Μουσείου Κυθήρων, καθώς και στη στήριξη του Κυθηραϊκού Ιδρύματος Πολιτισμού και Ανάπτυξης (ΚΙΠΑ).
Σημαντική είναι και η συνεργασία της με τον Κώστα Ραφαηλίδη, στο εργαστήριο του οποίου πραγματοποιούνται οι απαιτητικές εκτυπώσεις πάνω στο μάρμαρο, ενώ ξεχωριστή θέση σε αυτή τη διαδρομή έχει ο πατέρας της, Μανώλης Χάρος, με την καθαρή και ειλικρινή ματιά του απέναντι στη δουλειά της, αλλά και ως μια ήσυχη δύναμη, πάντα στο πλευρό της.
Μια «Σπουδή» που συνεχίζεται
Η έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κυθήρων θα παραμείνει ανοιχτή έως τις 25 Σεπτεμβρίου.
Οι «Θάλασσες», όμως, δεν τελειώνουν μαζί της.
Η Κατερίνα Χάρου συνεχίζει να δουλεύει πάνω στη συλλογή, να δημιουργεί νέα κομμάτια και θα ήθελε στο μέλλον αυτά τα έργα να βρεθούν και σε άλλα μουσεία, δημιουργώντας κάθε φορά έναν καινούργιο διάλογο με τον χώρο και τους ανθρώπους που θα τα συναντήσουν.
Ίσως τελικά να μην μπορούσε να υπάρχει καταλληλότερος τρόπος να συνεχίζεται μια «Σπουδή για την αιωνιότητα».
Όχι ως κάτι ολοκληρωμένο και ακίνητο.
Αλλά, όπως η θάλασσα που βρίσκεται στον πυρήνα της, ως κάτι που συνεχίζει να κινείται.
Παναγιώτης Μπαχτής – TSIRIGO FM
Φωτογραφίες Κατερίνα Χάρου, Θοδωρής Βρανάς, Παναγιώτης Μπαχτής
